Verstild Verleden

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden naar schatting meer dan 500.000 Sinti en Roma uit heel Europa door de nazi’s vermoord in wat de Porajmos is komen te heten, het Sinti en Roma equivalent van de Holocaust.

Op 19 mei 1944 werden vanuit kamp Westerbork 247 Sinti en Roma naar Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Het overgrote gedeelte van hen moest nog 18 jaar worden. Slechts 32 Sinti en Roma uit Nederland zouden de oorlog overleven.

Deze overlevende Sinti en Roma stond in Nederland geen warm welkom te wachten. Onbegrip, beeldvorming en vooroordelen leidden tot een wederzijds wantrouwen tussen overheid, burgers en Sinti en Roma.

Over de oorlog werd veelal gezwegen. Door de Sinti en Roma, ook uit bescherming van hun eigen cultuur en tradities. En door de rest van Nederland: in de eerste decennia na de bevrijding was het verzetsperspectief in de nationale herinnering aan de Tweede Wereldoorlog leidend. 

Pas in de laatste decennia zijn er Sinti en Roma naar voren gekomen die vertellen over de onderdrukking en vervolging. Onderdrukking en vervolging toen, tijdens de oorlogsjaren en eigenlijk al ver daarvoor, na aankomst van de eerste Sinti en Roma in Nederland in 1420.

Maar ook over onderdrukking in het hier en nu: nog altijd bestaan er vele (historische) stereotyperingen en worden Sinti en Roma gediscrimineerd. In Nederland en ver daarbuiten.

Om de vele vormen van ‘antiziganisme’ te bestrijden kondigde de International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA), de wereldwijde expert organisatie op het gebied van educatie en herdenking van de Holocaust, in 2020 de aanvaarding van een ‘Werkdefinitie van Antiziganisme en de discriminatie van Roma’ aan. 

Deze ‘Werkdefinitie’ zal in de komende jaren in de 34 bij de IHRA aangesloten landen gebruikt worden om discriminatie van Sinti en Roma beter te kunnen identificeren en te bestrijden.

Verstild Verleden

Antiziganisme, toen en nu, speelt een belangrijke rol in de omvangrijke filmcollectie van cineast Bob Entrop.

In Europa is Bob de enige filmmaker die meer dan 15 films heeft gemaakt over Sinti en Roma. Deze films vertellen over zowel de Porajmos, de doorwerking van de oorlog, als (de geschiedenis van het) antiziganisme.

Aan de basis van de filmcollectie van Bob Entrop liggen interviews die hij rond 2005 met overlevenden van de Porajmos afnam. Taboedoorbrekend: de interviews tonen het relaas van Sinti en Roma die voor het eerst over de oorlogsjaren spreken.

Binnen de collectie bevinden zich daarnaast ook interviews met kleinkinderen van de overlevenden, de zogeheten naoorlogse derde generatie. Centraal in de reeks Verstild Verleden staat de doorwerking van de oorlog:

Wat weten deze kleinkinderen eigenlijk van de verschrikkelijke gebeurtenissen die het leven van hun grootouder(s) hebben getekend? Wat hebben zij hier letterlijk of figuurlijk van meegekregen? En welk effect heeft deze doorwerking van de oorlog op hun eigen leven en kijk op de wereld gehad?

Zoni

Zoni Weisz (1937) zag op het station van Assen de deportatie trein met zijn familie naar Auschwitz-Birkenau vertrekken.

‘Het jasje van mijn zusje Rakli, mijn vaders ogen – ik zie ze nog altijd voor me alsof het gisteren was.’

Kokalo

Kokalo Weiss (1933) wist met zijn ouders, broers en zussen de oorlog in de onderduik te overleven.

‘Je hebt er dagen bij, soms ook wel eens maanden, dat je heel moeilijk leeft. Heel moeilijk met veel problemen en met veel stress. Dan komt alles in je op. Dan zie je alles voor je. Dan zie je alles, alles zie je weer verschijnen. Alles maak je weer mee.’

Lily

Lily van Angeren-Franz (1924) kwam met haar familie in het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau terecht. Met andere vrouwen en kinderen moest Lily in het kamp onmenselijk en uitputtend werk verrichten.

'Ik liep als levenloos lijk gedachteloos naar het prikkeldraad dat onder stroom stond. Anderhalf meter van het hek ging ik op de rand van de greppel zitten die ik zelf nog mee had helpen graven.’

Tinus

Als negenjarige jaar zwierf Tinus van Mullem in de oorlogsjaren rond om aan voldoende eten te komen voor zijn familie. Tinus’ moeder, Emilie Weiss, was een Sinti, zijn vader een ‘burgerman’.

‘Gelukkig heeft ons gezin de oorlog overleefd, maar twee broers van mijn moeder zijn vergast. Mijn moeder heeft dat nooit een plek kunnen geven. Tot ze stierf, had ze het steeds over haar broers. Ze heeft het verdriet nooit kunnen verwerken.’

De online tentoonstelling Verstild Verleden is financieel mede mogelijk gemaakt door het Ministerie van VWS.

  • European Heritage Label
  • Unesco

Bezoek Kamp Westerbork

Klik hier voor meer informatie over vervoersmogelijkheden en de bereikbaarheid.
Logo van Herinneringscentrum Kamp Westerbork