COLUMN: Selma, de laatste overlevende van Sobibor

11 december 2018

Heeft u mijn grootouders gekend? Heeft u mijn ouders in Sobibor gezien? Mijn oom, tante, neven en nichten? Het zijn vragen van familieleden of nabestaanden, die wanhopig op zoek zijn naar stemmen uit het verleden. Ze hopen antwoorden te krijgen van Selma Wijnberg: de laatste Nederlandse Sobibor-overlevende.

Ik voelde mij op 12 april 2010 een bodyguard, die Selma Wijnberg moet afschermen van al deze, soms opdringere mensen. We hadden het zien aankomen. Het is kennelijk het lot van een overlevende van Sobibor. Zij was immers nog de enige Nederlandse, die getuige was van de talloze binnenkomende transporten. De meeste personen heeft ze echter nooit gezien. Ze zag alleen hun kleren en soms persoonlijke en waardevolle spullen, die door haar handen gingen in de sorteerbarak van Lager I.

Met veel overredingskracht waren wij erin geslaagd haar naar Nederland te laten komen. Ze wilde eigenlijk helemaal niet, ze woonde al jaren in Amerika.

Chaim Engel
In het voorjaar van 2009 belde ze regelmatig naar het Herinneringscentrum. Het was waarschijnlijk een onderdeel van het verwerkingsproces waarin ze verkeerde na het overlijden van haar man Chaim Engel. Ze leerde hem kennen in Sobibor. Hij werd haar grote liefde, haar redder en beschermer, de vader van haar kinderen, de grootvader van haar kleinkinderen. Samen overleefden ze de opstand van Sobibor, de vlucht door de mijnenvelden, de onderduik bij een Poolse boer. Samen maakten ze een lange reis terug naar Nederland, via Odessa. Ze deelden het verdriet van het overlijden van hun eerstgeboren zoon Emiel. Ze probeerden een nieuwe toekomst op te bouwen in Nederland, maar konden niet aarden in het land dat hen over de grens wilde zetten: omdat Selma was getrouwd met een Pool. Daarom verhuisden Selma en Chaim naar de Verenigde Staten.

Dat was het verhaal dat ze mij door de telefoon vertelde, keer op keer. Ook vertelde ze mij over haar dagboek, dat ze had geschreven bij het schaarse licht, op de zolder, bij de Poolse boer.

Haar verhaal vastleggen
Als Herinneringscentrum besloten om haar verhaal vast te laten leggen, het dagboek te ontsluiten en vooral ervoor te zorgen en dat wat haar door de Nederlandse Staat was aangedaan op een of andere manier zou worden gecompenseerd. We konden het niet alleen. De NOS en het Ministerie van VWS werden de belangrijke partners. In de nazomer van 2009 begon onze reis. Selma’s kleindochter Tagan was onze contactpersoon.

Ons eerste doel was een buitenwijk van Branford, een stadje iets voorbij New Haven. In deze prachtige omgeving voelde Selma zich thuis. Het was het familiehuis, het huis van vele verhalen. De aanwezigheid van Chaim was overal merkbaar. In dit huis werd haar levensgeschiedenis vastgelegd. Het leidde tot een prachtig, door Ad van Liempt geschreven boek, met de titel Selma, de vrouw die Sobibor overleefde, waarin als bijlage een bewerking van het dagboek kwam en als aanvulling de documentaire.

Onderscheiding en excuses
Maar hoe kon het leed van Selma worden gecompenseerd? De Nederlandse Staat besloot om in de persoon van minister van VWS Ab Klink tot het overhandigen van een koninklijke onderscheiding en het uitspreken van een excuus. Dit zou gebeuren op 12 april 2010.

Zwolle
Lang zag het ernaar uit dat het niet in het bijzijn van Selma zou gebeuren. Haar afkeer voor Nederland was immers groot. Maar misschien was er een opening. Ze wees me tijdens ons bezoek in haar huis in Branford op een schilderijtje van Zwolle, een zicht op de Peperbus. Allerlei verhalen kwam er toen naar boven, mooie verhalen over het Zwolle van voor de oorlog. Over hotel Wijnberg van haar ouders aan de Veemarkt, de grote Markt en het dansen op de eerste verdieping van de Harmonie. Ja, Zwolle, dat wilde ze nog weleens aan haar kleindochters laten zien. Het ijs was gebroken. Kleindochters Tagan en Kendra zouden haar vergezellen.

Middelpunt
Ze was een beetje zenuwachtig alsof ze aanvoelde wat er allemaal op haar af zou komen. In de grote zaal van het Herinneringscentrum was hectisch: flitsende camera’s, mensen die haar wilden spreken of een hand wilden schudden. Verre familieleden en kennissen van vroeger, die hun verleden met haar wilden delen. Ze was het middelpunt. Ze deed het met een glimlach. Ze was kranig. Ze deed wat ze moest doen, gekleed in opvallend lichtgroen.

De onderscheiding accepteerde ze, het excuus niet. Het was niet meer dan een pleister op de wonden.

Tentoonstelling
Met het overlijden van Selma is de laatste Nederlandse overlevende van Sobibor er niet meer. Met het slopen van het voormalige hotel Wijnberg lijkt ook haar familiegeschiedenis verdwenen. Gelukkig wordt het familieverhaal in een vaste expositie in de synagoge van Zwolle doorverteld. Selma’s kleindochters Tagan en Kendra waren bij de opening hiervan aanwezig.

Guido Abuys
Conservator Herinneringscentrum Kamp Westerbork