Belangrijk nieuws omtrent het Coronavirus. We willen u graag wijzen op onze recente nieuwsberichten.
Heropening museum | Reserveer hier uw tickets

  • Museum
Kamp Westerbork bevrijd

In de nacht van 11 op 12 april

De Halerbrug, die ten noorden van Beilen lag, vormde voor de uit het zuiden komende geallieerden een barrière om Groningen te bereiken. Om deze brug onbeschadigd in handen te krijgen, werd aan het South Saskatchewan Regiment het bevel gegeven enkele kilometers naar het Oosten een verrassingsaanval uit te voeren. Na een nachtelijke rit vanuit Spier onder leiding van de verkenningseenheid van Luitenant Sheppard verzamelde het regiment onder leiding van Luitenant Kolonel Stott zich rond het dorp Zwiggelte.

-------------------------------------------------

In de vroege ochtend van 12 april

Een inleidend kanonvuur was het sein voor de aanval om 7.30 uur. Vervolgens droegen geallieerden boten naar het kanaal en onder een beschermend rookgordijn lieten zij deze te  water. Al peddelend bereikten de soldaten de overkant. Het onbekende terrein en de soms felle tegenstand vertraagde de opmars naar de Halerburg.

Ondertussen bleek de brug bij Zwiggelte over het Oranjekanaal te zijn opgeblazen. De omgeving ervan werd  door de A Coy (compagnie) van het South Saskatchewan op beide oevers gestabiliseerd. Een peloton van de Royal Canadian Engineers kreeg daarna de opdracht een tijdelijke brug te bouwen.

Het 4th Infantry Brigade, tanks van het Fort Carry Horse Regiment en ondersteunende artillerie, verzamelden zich ondertussen rond Zwiggelte om uiteindelijk via de noodbrug later verder te gaan van Hooghalen naar Assen.

In het kamp verliep de nacht rustig. Om iets over zevenen in de ochtend werd de rust verstoord door artillerie- en machinegeweervuur dat vanuit het Zuiden en Zuidwesten leek te komen. ‘In de loop van de ochtend  gaf ik de opdracht de nog heel gebleven radio's uit barak 60 zoveel mogelijk onder de kampbevolking  te verdelen’, aldus Van As.

Er was geen Duitse militair meer te bekennen. Vier kampgevangenen besloten het kamp te verlaten. Ze wilden naar huis. Anderen struinden de barakken af op zoek naar  bruikbare spullen. Eén van hun, Arie Lobsteyn, vond in de Kommandantur een plattegrond van het kamp, nadat hij al eerder een bijbel en een regencape had 'georganiseerd'. Kampgevangenen probeerden vanaf de daken van de barakken iets van de oorlogssituatie te zien. Op de heide reden richting Hooghalen vijf pantservoertuigen.

Het artillerievuur leek zich te verplaatsen naar West-Noord-West, dus richting Beilen-Hooghalen. In de voormalige barakken van de bewakers van de Grenzschűtz was het ondertussen een complete chaos. Bial schreef in zijn dagboek: ‘De ramen waren ingeslagen en overal lagen kapotte radio's, telefoons, geweren en gasmaskers. De inhoud van de bureaus lag op de grond verspreid en afbeeldingen van Hitler en andere nazi kopstukken waren uit de lijsten gehaald en vertrapt.’

Het artillerievuur is ondertussen verminderd. Aad van As schreef: ‘De stemming was van opluchting naar enthousiasme tot een zekere baldadigheid gegroeid. Men werd ook ongeduldig. Wie kon ze dat kwalijk nemen. De bevrijding had reeds lang genoeg op zich laten wachten. Hoe eerder het nu kwam hoe beter. Om drie uur liet ik een oproep uitgaan waarin het verzoek aan alle bewoners was gericht om  vier uur naar de Grote Zaal te komen. Ik zou dan de situatie uiteenzetten. Dit om te proberen de gemoederen in bedwang te houden. De zaal puilde uit. Alles stond (…) Ik maande iedereen tot niet al te grote uitgelatenheid, want we waren nog niet bevrijd. We lagen uiteindelijk nog in niemandsland.'

De toen negenjarige Eva Weyl vertelde: ‘En wij zaten allemaal op een kluitje en ik zat te haken, te breien aan een truitje. Om ons heen allemaal die mensen’.

Even later: 'Meneer van As, er is telefoon voor u. Nu had ik zoveel telefoon reeds die dag gehad, dat ik vroeg: "Wie is het?" Het antwoord luidde: "De Tommies zijn er." Geen ander antwoord zou een meer verassend effect gehad hebben dan dit. De ramen en deuren vlogen open en iedereen gaf zich al juichend naar de kampboerderij.'

-------------------------------------------------

Bevrijdingsmiddag 12 april 1945

Bijna niemand in het kamp wist dat Van As aan Erich Zielke, dienstleider van de buitendienst, had gevraagd poolshoogte te nemen. Rond een uur of één ging hij richting de kampboerderij. Hier trof hij Gerd Laske die de kampgevangenen die op de boerderij werkten van eten en drinken voorzag. Hij vroeg aan Zielke of hij mee mocht. Voorzichtig gingen beide mannen richting het Oranjekanaal. Ze wisten niet of er nog Duitsers waren. Rond het middaguur was immers nog een groep langs het kamp getrokken. Voorzichtig en gebruik makend van elke dekking liepen ze verder.

Op de weg Zwiggelte-Hooghalen zagen ze veel voertuigen. Ze liepen van sloot naar sloot. Toen toeschouwers naar hun zwaaiden besloten ze rechtop naar het kanaal te lopen. Het waren boerengezinnen uit de omgeving. ‘Ze riepen: “Hartelijk gefeliciteerd. We zijn vrij”, aldus Laske in een verslag dat hij kort erna heeft opgemaakt. ‘Ze vertelden dat er al sinds het begin van de middag Canadese voertuigen over de tijdelijke brug richting Hooghalen onderweg waren. Zielke liep met mij naar de brug en vroeg om een officier.’

Erich Zielke kwam in contact met Douglas S. Morris, een inlichtingen officier, die al een paar jaar van het bestaan van kamp Westerbork afwist. Via een tolk vroeg Morris, na enkele vragen over het kamp gesteld te hebben of ze met hem mee wilden gaan.

Omdat er in de omgeving nog Duitse soldaten werden waargenomen, werd er eerst nog een omtrekkende beweging richting Elp en Schoonlo gemaakt. Een kamp van de Nederlandse arbeidsdienst (N.A.D) werd doorzocht. De groep keerde uiteindelijk terug naar het uitgangspunt bij de brug. Ondertussen waren verkenningsvoertuigen van 8th Recce naar de kampboerderij gestuurd. Morris besloot ook die kant op te gaan.

Robby Engel was op het moment dat het telefoonbericht van de kampboerderij binnenkwam, buiten het kamp een paardenkar aan het afladen. Toen hij de hele meute op zich af zag komen en hoorde schreeuwen dat de Tommies bij de kampboerderij waren, sprong hij met een paar andere personen op de wagen. In de verte zag hij een paar Canadese verkenningswagens. Eenmaal dichterbij sprong hij van de kar en rende naar de voorste wagen. Hij klom erop en riep: 'Thank you, thank you'

De Canadees, die hij had aangesproken, vroeg aan Bobby wat er aan de hand was. Nadat hij contact had gezocht met zijn meerderen, reden de voertuigen richting het kamp.

Hans Bial sprong even later op één van de eerste voertuigen. ‘Ongeveer 50 meter van de kampboerderij springen wij op de eerste rijdende pantserwagens. De bemanning wordt gekust, er wordt gehuild, gelachen, gejubeld en geschreeuwd. Tot aan het kamp aan beide kanten van de weg een dichte rij jubelende mensen staat, die in de voertuigen handen zoeken om te schudden en bloemen werpen. Waar komen al die bloemen vandaan. Bij de ingang wordt halt gehouden en de bemanningen worden uit hun voertuigen geholpen.'

De bloemen, witte anjers, kwamen uit de tuinkas van Gemmeker, dat achter zijn woning stond. De voertuigen verzamelden zich volgeladen met juichende mensen bij de ingang. Soldaten deelden sigaretten en chocolade uit. 'De smaak van de eerste chocola en het witte brood, vergeet ik nooit meer,' aldus Ed van Thijn.

De iets jongere Micha Schliesser, die al sinds 1940 in het kamp zat, kreeg een reep chocola, die hij angstvallig in zijn hand hield en na de barak bracht. Hij durfde er geen hap van te nemen, omdat hij een paar jaar daarvoor van zijn moeder straf had gekregen, nadat hij van een reep had gegeten, die eigenlijk voor het hele gezin was bestemd.

Salo Kimmel: ‘Ik sprak een beetje Engels en toen vroeg iemand aan mij’: “Hoe zeg je handdoek in het Engels? Ik zei: ‘Towel’ En die man zei: “here, have a Towel”. ‘Hij gaf het aan een soldaat, die helemaal bezweet was.’
Volwassen mannen en vrouwen vielen bijna flauw of werden misselijk nadat ze voor het eerst sinds jaren een trek hadden genomen van een echte sigaret.

Ondertussen deelde Morris enige handtekeningen uit, waarna hij zich met Van As terugtrok in de Kommandantur. Hij had een cartotheek bij zich met namen van personen, die hij zocht voor nadere ondervraging. Onder andere dienstleider Todtmann werd gearresteerd.

Even daarvoor kwamen een paar mannen vanuit het kamp met de rood-wit-blauw aangelopen. Onder het luidkeels zingen van het Wilhelmus, werd de vlag voor het voormalige kantoor van kampcommandant Gemmeker gehesen.

Steeds meer pantservoertuigen kwamen uit de richting van de kampboerderij aangereden. De jubelende massa werd gevraagd zich te verzamelen in de grote zaal. Morris sprak de menigte toe. Hij feliciteerde iedereen met de bevrijding en vervolgde zijn toespraak door te zeggen dat de oorlog nog niet voorbij was, dat rust en discipline nodig was en dat niemand het kamp mocht verlaten. Dit om de voortgang van de oorlog zo weinig mogelijk te belemmeren.

Nog dezelfde dag kwam er een kampbevel met een samenvatting van de door Morris genoemde punten. Aan het einde van de middag passeerden tanks van het Fort Cary Horse Regiment het kamp op weg naar Hooghalen. Ook deze voertuigen werden met witte anjers bestrooid.

-------------------------------------------------

Bevrijdingsavond, 12 april 1945
De centrale keuken draaide net als alle belangrijkste installaties van het kamp gewoon door. 's Avonds barste het feest weer los met soldaten van de D. Coy van de Royal Hamilton Light Regiment. Ze waren om een uur of zes het kamp binnen gekomen om de bewaking over te nemen. Om tien uur ging het licht in de barakken uit. De D. Coy werd afgelost door de A Coy van het South Saskatchewan Regiment. 

De meeste soldaten hadden zich teruggetrokken in hun tenten, vermoeid van de dagenlange opmars en de gevechten. Sonja Benninga-Nopol zag tijdens een avondwandeling met haar man hoe de soldaten kookten. ‘Ik verwonderde me over de grote stukken boter en het rook er zo heerlijk naar Sunlight zeep. Ze deelden sigaretten uit en gaven de kinderen chocolade.' Onder het kaarslicht bleef het in de barakken en de tenten nog lang onrustig.

Dit is een onderdeel uit het artikel dat is geplaatst in het tijdschrift van de Historische Vereniging Westerbork.

-------------------------------------------------

RTV Drenthe heeft afgelopen week een reportage gemaakt over de bevrijding van kamp Westerbork. In deze reportage vertelt Guido Abuys, conservator hoe die dag, 12 april 1945, verliep.

Herdenk thuis
Gevoelsmatig zou u misschien het kampterrein in deze bijzondere periode willen bezoeken. We vragen u vriendelijk om dat niet te doen en gehoor te geven aan de oproep van de overheid om zoveel mogelijk thuis te blijven. 

  • European Heritage Label
  • Unesco

Bezoek Kamp Westerbork

Hoe bereik je Herinneringscentrum Kamp Westerbork? Klik hier voor meer informatie over vervoersmogelijkheden en de bereikbaarheid.

Logo van Herinneringscentrum Kamp Westerbork